Szukasz psychologa w Katowicach? Nasza poradnia i gabinet zagwarantuje Ci pomoc!

Kompensacja i sublimacja

Prawdopodobnie najbardziej racjonalnym mechanizmem obronnym jest substytucja. Polega ona na zastępowaniu celów, których nie można osiągnąć, przez cele, które są łatwiejsze. Następuje zatem zmiana obiektu, na który skierowany jest popęd.

Substytucja występuje w dwóch formach, zwanych kompensacją i sublimacją. Kompensacja jest szczególnie częstym mechanizmem obrony przed lękiem. Stosując ją, człowiek skierowuje swoją aktywność na cele podobne do tych, których nie udało mu się poprzednio osiągnąć. Jak twierdzi Gordon17, taką czynnością kompensacyjną może być taniec. Jeśli młoda kobieta jest zahamowana i boi się wszelkich intymnych kontaktów seksualnych z mężczyznami, to taniec staje się wystarczającą formą kompensacji. Jest dość podobny do kontaktów seksualnych: w każdym razie wymaga udziału obojga partnerów. Poza tym ma tę zaletę, że nie wywołuje u kobiety lęku i poczucia winy. Podobnie jeśli uczeń osiąga fatalne wyniki w sporcie, może skompensować sobie te niepowodzenia w nauce szkolnej.

W wielu społeczeństwach umiejętność kompensacji jest wysoko ceniona. Często dzięki temu mechanizmowi ludzie osiągają fantastyczne wyniki w nauce czy w literaturze. Najwybitniejszy polski uczony drugiej połowy dwudziestego wieku, Oskar Lange, miał kiedyś powiedzieć, że jeśli cokolwiek osiągnął w nauce, to tylko dlatego, iż z powodu defektu fizycznego nie mógł zostać sportowcem czy marynarzem. Był to oczywiście żart. Ale nie ulega wątpliwości, że często ludzie słabi fizycznie i niskiego wzrostu kompensują sobie te braki w innej dziedzinie, w której z czasem mogą osiągnąć mistrzostwo. Są oni często wzorami osobowymi dla młodzieży.

Drugą formą substytucji jest subliraac ja. Stosując ten mechanizm obronny człowiek wyraża swoje nieakceptowane popędy i dążenia w formie, która zyskuje uznanie społeczne. Jeśli dążenie do zaspokojenia popędu seksualnego nie zostanie spełnione, mężczyzna może je sublimować pisząc wiersze czy malując obrazy. Sublimacja jest ucieczką w twórczą wyobraźnię i w świat fantazji.

Przed laty psychoanalitycy sfomułowali paradoksalną hipotezę, że kultura, a głównie sztuka i nauka są wynikiem sublimacji popędu seksualnego. Niewielu współczesnych uczonych traktuje ją na serio. Wiadomo obecnie ponad wszelką wątpliwość, że twórczość artystyczna czy badawcza może być stymulowana przez wiele czynników.

Substytucja w obu swych formach – kompensacji i sublimacji – jest aktywnością myślową: wymaga ona odkrycia nowych celów, nowych zachowań instrumentalnych, które zastąpią aktywność skazaną na niepowodzenie. Wszystko wskazuje, iż jest to z reguły pożyteczny mechanizm obronny.

W psychoanalitycznym portrecie człowieka mechanizmy te odgrywają ważną rolę: wyparcie i racjonalizacja, projekcja i substytucja tworzą system obronny „ja”, który chroni do pewnego stopnia przed lękiem, poczuciem winy, zaburzeniami emocjonalnymi czy beznadziejnością. Ale myliłby się ktoś, kto by sądził, iż system ten rozwiązuje ludzkie konflikty i zupełnie eliminuje lęk. Słusznie powiedział Hilgard: „Takie mechanizmy obronne dają nam oparcie, dopóki nie będziemy mogli wypracować lepszych rozwiązań dla naszych konfliktów. Są one sztucznymi środkami, podobnymi do lekarstw, które łagodzą symptomy, nie lecząc choroby […] jeśli ktoś znalazł realistyczne sposoby rozwiązania swych osobistych problemów, nie będzie już potrzebował stosować mechanizmów obronnych.” 18 Problem, przed jakim staje współczesny człowiek, nie polega na wzmacnianiu i doskonaleniu systemu obronnego „ja”, lecz na poszukiwaniu nowych racjonalnych strategii rozwiązywania konfliktów motywacyjnych i interpersonalnych. Ta ostatnia sprawa nigdy nie była dostatecznie doceniana przez psychoanalityków.

Psychologowie humanistyczni, tacy jak Maslow czy Rogers, powiedzieliby, że psychoanalitycy większą wagę przypisywali mechanizmom obronnym niż mechanizmom rozwoju, które są ważniejsze w życiu zdrowego człowieka. Do sprawy tej powrócę w czasie omawiania założeń psychologii humanistycznej.

Podobne Artykuły

Zostaw odpowiedź

Twoj adres e-mail nie bedzie opublikowany.